Automaty pełne, gotówki brak? Sprawdzamy, jak działa system kaucyjny

Z najnowszych danych wynika, że od początku funkcjonowania systemu kaucyjnego czyli od października 2025 roku, do końca kwietnia 2026, zwróciliśmy już ponad 1 miliard opakowań objętych kaucją. Czy to oznacza, że system kaucyjny zdaje egzamin w praktyce? Na co skarżycie się najczęściej oddając puste, plastikowe butelki czy aluminiowe puszki? Pytamy w tym tygodniu Was – konsumentów i klientów. 

Czym jest system kaucyjny?

System kaucyjny to mechanizm promujący recykling i ponowne wykorzystanie opakowań. Od 1 października w naszych sklepach zaczęły pojawiać się napoje w opakowaniach objętych systemem, a więc takie, na których znajduje się znak kaucji z jej kwotą.

W całym kraju działa obecnie 57 tysięcy punktów zwrotu, z czego 12,5 tysiąca wyposażonych jest w automaty kaucyjne. To właśnie automaty odpowiadają za większość zwrotów – konsumenci oddali za ich pośrednictwem aż 81% wszystkich opakowań. 
Obowiązek przyjmowania opakowań spoczywa na dużych sklepach, o powierzchni powyżej 200 metrów kwadratowych. Do systemu mogą też dołączyć, dobrowolnie, mniejsze sklepy. Do tej pory zrobiło to 32 tysiące mniejszych punktów handlowych.

Na razie, większość małych sklepów stoi jednak z boku i zbieraniem opakować do recyklingu się nie zajmuje. Dlaczego? Ze względu na koszty, jakie ich właściciele musieliby ponieść oraz brak miejsca na składowanie pustych butelek i puszek, czy też postawienie automatu.
Pytałam ekspedientki w małym sklepie w Czechowicach-Dziedzicach, czy klienci dopytują się o możliwość zwrotu opakować. Twierdzą, że nie. Klienci wiedzą, że z zebranymi butelkami i puszkami trzeba pojechać do dużego sklepu.
Co ciekawe, z obserwacji moich rozmówczyń wynika, że klienci coraz częściej wybierają szklane butelki, które mogą oddać w sklepie, w którym doszło do zakupu.

Po co wprowadzono system kaucyjny?

System kaucyjny wprowadzono mając na względzie troskę o środowisko, ale ważne były też argumentu natury ekonomicznej. Jak przekonuje Ministerstwo Klimatu i Środowiska, opakowanie to nie odpad, lecz wartościowy materiał, który warto wprowadzić z powrotem do obiegu. Oszczędzamy w ten sposób surowce. Czym więcej zwrócimy butelek czy puszek, tym mniej zużyjemy plastiku, aluminium i szkła do produkcji nowych opakowań. A do tego mniej pozostawionych butelek i puszek będziemy oglądać w parkach, lasach czy nad wodą…

Jednocześnie system kaucyjny zwiększa skuteczność recyklingu. Opakowania zbierane w ramach systemu są znacznie mniej zanieczyszczone niż odpady trafiające do tradycyjnych pojemników. Łatwiej ponownie wykorzystać je do produkcji nowych opakowań. 

Systemy kaucyjne obowiązują z powodzeniem w wielu krajach Europy. Korzysta z nich 180 mln osób na Starym Kontynencie.
W Niemczech przy zbieraniu opakowań w systemie kaucyjnym uzyskuje się poziom 97% zbiórki, a w Norwegii 95% dla butelek PET. Dobrym przykładem jest też Litwa, która wprowadziła system kaucyjny w 2016 roku i w ciągu 2 lat osiągnęła poziom zwrotu opakowań wynoszący 90%. A to oznacza, że zdecydowana większość opakowań, wraca do tych, którzy wprowadzili je na rynek – podaje ministerstwo.

Zasady działania systemu kaucyjnego

Przy zakupie napoju w opakowaniu oznaczonym logotypem systemu kaucyjnego od klienta pobierana jest kaucja. Co ważne, jest ona doliczana do ceny napoju dopiero przy kasie.
Kaucję pobierają wszystkie sklepy, które oferują napoje w opakowaniach objętych systemem, niezależnie od swojej powierzchni czy profilu działalności. Znaczenie ma więc nie rodzaj sklepu, ale to, czy sprzedaje produkty w oznakowanych opakowaniach.
Opakowania objęte systemem są specjalnie oznakowane. Kaucji nie można odzyskać za butelki lub puszki bez odpowiedniego logotypu.
Zwrot kaucji następuje przy oddaniu pustego opakowania. Klient nie musi okazywać paragonu. Opakowanie można zwrócić w dowolnym punkcie zbiórki, ale nie należy go wcześniej zgniatać. Chodzi o to, by automat odczytał kod kreskowy.
Tyle teoria, a jak to wygląda w praktyce?

Klienci chwalą system, ale są też powody do narzekań

O to, jak działa system kaucyjny zapytaliśmy – w miejscach, w których działają automaty przyjmujące puste butelki i puszki – mieszkańców naszego regionu. Jakie mieli uwagi?
– To dziadostwo. Trzeba to zbierać i biegać z tym codziennie do automatu – stwierdził jeden z moich rozmówców. Inne pytane przeze mnie osoby, były do systemu kaucyjnego nastawione pozytywnie. Widzą przede wszystkim korzyści, a nie kłopoty. – To bardzo dobre. Przedtem tyle się tego wszystkiego poniewierało, a teraz mamy czysto – to opinia innej z osób, która na zakupy przyjechała z reklamówką wypełnioną pustymi opakowaniami.

Moi rozmówcy wskazywali jednak, że na zbieranie butelek czy puszek do recyklingu trzeba mieć w domu miejsce. A tego miejsca, w związku z gromadzeniem i odpowiednią selekcją odpadów, jest coraz mniej. 

Żałują też, że nie można w automatach pozbyć się wszystkich butelek czy puszek. Jak relacjonują, zdarza się również, że automat jest przepełniony i nie można wrzucić przywiezionych opakowań. W takich wypadkach wystarczy jednak poinformować pracowników sklepu o problemie. Zazwyczaj jest on szybko rozwiązywany.

Z punktu widzenia klientów, ułatwieniem byłoby też wejście do systemu, jeszcze większej liczby sklepów mniejszych lub ustawienie jeszcze więcej automatów. Tak by, z pustymi butelkami nie trzeba było jeździć do większych marketów. 

Jest jeszcze jeden problem, na który narzekają klienci. Zgodnie z przepisami, żaden sklep nie może uzależniać zwrotu kaucji od zrobienia zakupów. Mamy prawo dostać gotówkę. W praktyce jednak… bywa z tym różnie.

Co więcej, okazuje się, że łączna kwota zakupów musi być nieco wyższa niż wartość samego bonu. Przekonał się o tym 13-letni Kajetan. Opowiada, że przyniósł do automatu opakowania do zwrotu i dostał za nie bon rabatowy w wysokości 5 zł. Zdecydował, że dokładnie za taką samą kwotę wybierze w sklepie słodycze. Jak pomyślał, tak zrobił. Transakcja nie została jednak zrealizowana. Kasjerki przekazały chłopcu, że to niemożliwe. Musi wybrać towar za większą sumę, a wtedy jego rachunek zostanie pomniejszony o 5 złotych.

Ta sytuacja nie zniechęciła jednak nastolatka do zbierania opakowań po napojach. – Osobiście zanoszę puszki i butelki. Według mnie to się opłaca. Raz na jakiś czas nie zaszkodzi. Jest zawsze paragon [bon rabatowy – dod.red.], jakieś przeceny. Pasuje mi to – podsumowuje Kajetan.

A jakie są Wasze doświadczenia? Jak działa system kaucyjny? Na co narzekacie? A może powodów do narzekań nie ma? Pytamy i prosimy Was o opinie.
Naszym gościem, w ramach Tematu Tygodnia, będzie także przedstawiciel jednego z operatorów systemu kaucyjnego.