Bielsko-Biała od Wiednia po przemysł. Spacer śladami architektury i historii miasta

W Bielsku-Białej granicę między dwoma dawnymi miastami można przekroczyć właściwie bezwiednie. Wystarczy przejść mostem nad Białą. Dziś rzeka jest częścią śródmiejskiego krajobrazu, ale przez stulecia rozdzielała dwa miasta o różnej historii, administracji i przynależności regionalnej. To właśnie od niej najlepiej zacząć spacer po mieście, bo wiele z tego, co widać później w układzie ulic i zabudowie, zaczyna się od dawnego podziału.

Narodziny dwumiasta

Bielsko wyrosło po zachodniej stronie rzeki, na Śląsku Cieszyńskim. Jego początki sięgają średniowiecza, a od XIV wieku miasto przynależało do ziem Korony Czeskiej, później pod panowaniem Habsburgów. Biała rozwijała się znacznie później po przeciwnej stronie rzeki, na ziemiach należących do Małopolski. Prawa miejskie otrzymała w 1723 roku.

Przez kilka stuleci rzeka Biała była czymś więcej, niż wygodnym punktem na mapie. Wyznaczała granice księstw, państw i regionów. W XVIII wieku po jednej stronie leżała monarchia Habsburgów, po drugiej Rzeczpospolita. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku oba miasta znalazły się wprawdzie pod berłem austriackim, nadal jednak należały do innych jednostek administracyjnych: Bielsko do Śląska Austriackiego, Biała do Galicji. Wspólnym miastem stały się dopiero w 1951 roku.

Ten podział do dziś da się odczytać w przestrzeni. Bielsko zachowało średniowieczny rynek, zamek i sieć ulic dawnego miasta lokacyjnego. Biała rozwijała się przede wszystkim wzdłuż dzisiejszej ulicy 11 Listopada, z własnym rynkiem na obecnym placu Wojska Polskiego. Z czasem zabudowa obu ośrodków doszła tak blisko rzeki, że gospodarczo zaczęły tworzyć jedną całość na długo przed formalnym połączeniem.

Szczególnie mocno związał je przemysł. Fabrykanci, robotnicy, kupcy i towary nie przejmowali się granicą tak bardzo jak urzędowe mapy. Pod koniec XIX wieku coraz pilniejsza stawała się też kwestia wspólnego planowania rozwijającego się miasta. Wtedy do Bielska zaproszono Maxa Fabianiego, architekta i urbanistę związanego z wiedeńskim środowiskiem Ottona Wagnera. Jego plan regulacyjny zakładał nowe arterie, place, obwodnice, tereny zielone i dzielnice mieszkaniowe.

Dlaczego Bielsko nazywano „Małym Wiedniem”?

Określenie „Mały Wiedeń” pojawiło się w bielskiej prasie już w 1857 roku. Co ciekawe, było starsze niż większość reprezentacyjnych gmachów, które dziś najczęściej kojarzy się z tym przydomkiem. Początkowo odnosiło się do tempa rozwoju, miejskich ambicji i stylu życia. Dopiero kolejne dziesięciolecia nadały mu bardzo konkretną oprawę architektoniczną.

Najlepiej widać ją podczas spaceru od okolic placu Chrobrego w stronę ulicy 1 Maja. Pod koniec XIX wieku zamożne przemysłowe Bielsko chciało wyglądać jak pełnoprawne miasto monarchii. Powstawały kamienice z reprezentacyjnymi fasadami, wille przedsiębiorców, szkoły i gmachy publiczne. W architekturze mieszały się historyzm, neobarok, neorenesans, a później secesja i pierwsze rozwiązania modernistyczne.

Jednym z najczytelniejszych śladów Wiednia jest Teatr Polski, dawny Teatr Miejski. Wzniesiono go w latach 1889-1890 według projektu wiedeńskiego architekta Emila Rittera von Förstera. Budynek odwoływał się do architektury teatrów Wiednia i Budapesztu. Na fasadzie do dziś można wypatrzyć Apolla oraz muzy Melpomenę i Talię. Nie trzeba znać historii sztuki, żeby zrozumieć intencję inwestorów: miał to być gmach na miarę miasta, które uważało się za część środkowoeuropejskiego świata.

Po drugiej stronie ulicy stoi Poczta Główna z charakterystyczną kopułą. Powstała w latach 1897–1898 według planów cesarsko-królewskiego Biura Budownictwa Pocztowego w Wiedniu, a inwestycję realizowała firma Karola Korna. To właśnie Korn, obok rodziny Rostów, miał ogromny udział w nadawaniu ówczesnemu Bielsku wielkomiejskiej formy.

Wiedeński trop prowadzi dalej. Leopold Bauer przebudował na początku XX wieku kościół św. Mikołaja, dzisiejszą katedrę. Max Fabiani próbował uporządkować całe miasto. Nawet gdy za projektem nie stał architekt ze stolicy monarchii, wiedeńskie wzory docierały tu przez urzędy, szkoły architektoniczne i lokalnych projektantów.

Dobrym finałem tej części spaceru jest dworzec Bielsko-Biała Główna. Obecny budynek powstał w latach 1889–1890 według projektu Carla Roberta Schulza, a wykonała go firma Karola Korna. Jego architektura nawiązywała do austriackich dworców, a dekorację głównego holu powierzono wiedeńskiemu warsztatowi Wild & Weygand. Kolej była zresztą czymś więcej niż udogodnieniem dla pasażerów. Łączyła przemysłowe Bielsko ze światem i przyspieszała rozwój nowych części miasta. Podobne obiekty i lokalne atrakcje można znaleźć w katalogu miejsc na esil.pl.

Ślady przemysłowej potęgi

Reprezentacyjne fasady mówią jednak tylko połowę prawdy o dawnym Bielsku i Białej. Za eleganckimi ulicami stały pieniądze z fabryk.

W XIX wieku miejscowe sukiennictwo przeszło drogę od warsztatów rzemieślniczych i manufaktur do produkcji przemysłowej. W mieście pojawiały się przędzalnie, tkalnie, farbiarnie, wykańczalnie i zakłady produkujące maszyny. Fabryczne budynki wyrastały przede wszystkim tam, gdzie łatwo można było korzystać z wody, a później również z nowych połączeń komunikacyjnych. Rzeka Biała oraz sieć młynówek przez długi czas miały znaczenie czysto praktyczne: dostarczały energii zakładom i wpływały na ich lokalizację.

Skala produkcji sprawiła, że w okresie międzywojennym miasto zaczęto określać mianem „śląskiego Manchesteru”. Bielsko-Biała było wówczas drugim po Łodzi centrum włókienniczym II Rzeczypospolitej, a wcześniej należało do najważniejszych ośrodków przemysłu wełnianego Austro-Węgier.

Ten przemysł zostawił po sobie osobną warstwę miasta. Przy ulicach Partyzantów, Młyńskiej, 1 Maja czy nad Białą nadal można znaleźć ceglane hale, wielokondygnacyjne budynki produkcyjne i pozostałości dawnych kompleksów. Obok nich przedsiębiorcy budowali kamienice i wille. Fabryka i dom właściciela należały do tego samego świata, choć dzieliło je kilka ulic i zupełnie inny standard życia.

Drugie życie historii

Bielsko-Biała nie zostało zamienione w architektoniczny skansen. Dawne budynki nadal uczestniczą w życiu miasta, czasem w tej samej roli, czasem po kompletnej zmianie funkcji.

Teatr wciąż jest teatrem. Poczta nadal działa jako poczta. Dworzec po renowacji obsługuje pasażerów. Z fabrykami sprawa jest trudniejsza.

Produkcja włókiennicza w wielu miejscach zniknęła, a wraz z nią pierwotny sens ogromnych hal. Część dostała jednak nowe zadania. Dawna fabryka sukna rodziny Büttnerów mieści dziś Starą Fabrykę, oddział Muzeum Historycznego poświęcony przemysłowej historii miasta. Maszyny włókiennicze stoją w autentycznej hali produkcyjnej, zamiast w neutralnej sali wystawowej.

Inny scenariusz można zobaczyć przy ulicy Młyńskiej. W dawnej fabryce sukna Simona Hoffmanna urządzono lofty, a sąsiednie magazyny również zaadaptowano na cele mieszkalne. W wielu dawnych zakładach pojawiły się z czasem biura, sklepy, restauracje, kluby czy obiekty usługowe. Nie wszystkie poprzemysłowe budynki udało się uratować i część z nich nadal czeka na decyzję o przyszłości.

Dlatego spacer po Bielsku-Białej jest ciekawszy niż oglądanie pojedynczych zabytków zaznaczonych na mapie. Tutaj kolejne epoki leżą bardzo blisko siebie. Kilka minut wystarczy, żeby przejść od średniowiecznego układu ulic do gmachów inspirowanych Wiedniem, a później znaleźć się między dawnymi fabrykami. Rzeka, która kiedyś dzieliła dwa miasta, biegnie dziś przez środek jednego.

Jeśli po takim spacerze masz ochotę poszukać kolejnych adresów, sprawdź miejsca w Bielsku-Białej na esil.pl.